بر اساس اطلاعات مندرج در جدول شماره (3)، گروه کالای فلزی حمل شده از استان گیلان در سال 91، 3375 هزار تن بوده که با سهمی معادل 39.1 درصد از کل میزان کالاهای حمل شده از استان، در مکان اول می باشد. کالاهای فلزی حمل شده از استان نسبت به کل کالاهای فلزی حمل شده استان های کشور، سهمی معادل 8 درصد را به خود اختصاص می دهد. در بین استان های کشور، اصفهان با 27 درصد، خوزستان با 13.6 درصد، تهران با 9 درصد و گیلان با 8 درصد، در حمل کالاهای فلزی، بترتیب در مکان های اول تا چهارم قرار دارند. همچنین، سهم کالاهای فلزی حمل شده از استان های کشور 11.2 درصد کل کالاهای حمل شده می باشد.

          بعد از کالاهای فلزی، کالاهای معدنی و ساختمانی حمل شده از استان، با 1317 هزار تن، و سهمی معادل 15.2 درصد از کل میزان کالاهای حمل شده از استان، در مکان دوم و پس از آن کالاهای کاغذ و چوب و همچنین کشاورزی و دامی، به ترتیب با حجم 1117 و 1102 هزار تن و سهمی معادل 12.9 و 12.8 در مکان های سوم و چهارم قرار دارند. در بین استان های کشور، کالاهای معدنی و ساختمانی حمل شده از استان گیلان، با سهم 0.9 درصد، در مکان بیست و نهم، کالاهای کاغذ و چوب حمل شده از استان گیلان، با سهم 13 درصد، در مکان سوم، و کالاهای کشاورزی و دامی حمل شده از استان گیلان، با سهم 1.5 درصد، در مکان بیستم، قرار دارد.

          در سطح کشور(در سال 91)، کالا های حمل شده از گروه معدنی و ساختمانی، کشاورزی و دامی، شیمیایی، و فلزی، بترتیب با 41 درصد، 19.7 درصد، 13.8 درصد و 11.2 درصد سهم، در مکان های اول تا چهارم جای دارند.

با نگاهی به اطلاعات مقاطع زمانی سال های 84، 88 و 91، ملاحظه می گردد که، طی دوره 88-84، حمل کالای فلزی از استان با 10 درصد افزایش سهم نسبت به کل کالاهای حمل شده از استان، در مکان اول قرار دارد، در حالیکه حمل کالای شیمیایی از استان با 5.8- درصد، بیشترین کاهش سهم را داشته است. در عین حال، کالای معدنی و ساختمانی حمل شده از استان، با 4 درصد افزایش سهم نسبت به کل کالاهای حمل شده کشور، در مکان اول و همچنین کالای کشاورزی و دامی با 3.1- درصد، بیشترین کاهش سهم را تجربه نموده است. از نگاهی دیگر، شاخص متوسط نرخ رشد سالیانه حمل کالاها از استان حاکی از آن است که، حمل کالاهای فلزی، کالاهای معدنی و ساختمانی، و کالاهای کشاورزی و دامی به ترتیب با 17.5 درصد، 14.5 درصد، و 11.3 درصد، در مکان های اول تا سوم قرار دارند. همچنین حمل کالاهای چرم و پوشاک با متوسط نرخ رشد 3.3- درصد، بیشترین کاهش سالیانه را داشته است. بررسی روند رشد سالیانه حمل کالاها از استان های کشور حکایت از آن دارد که، حمل کالاهای فلزی، کالاهای معدنی و ساختمانی، و کالاهای ماشین آلات، به ترتیب با 10.53 درصد، 10.46 درصد، و 8.5 درصد، در مکان های اول تا سوم قرار دارند.

بررسی ها طی دوره 91-88 حاکی از آن است که، حمل کالای کاغذ و چوب از استان با 5.3 درصد افزایش سهم نسبت به کل کالاهای حمل شده از استان، در مکان اول قرار دارد، در حالیکه حمل کالای فلزی از استان با 15.3- درصد، بیشترین کاهش سهم را داشته است. در همینجا می توان نتیجه گرفت که یکی از دلایل عمده و اساسی روند تغییرات منفی مبادلات کالایی استان(طی دوره 91-88 سهم مبادلات برون استانی و کل مبادلات استان گیلان از کشور، به ترتیب به میزان 1.5 درصد و 1.1 درصد کاهش یافته است. همچنین متوسط رشد سالیانه مبادلات برون استانی و کل مبادلات استان گیلان، طی دوره مورد نظر به ترتیب، 10.4- درصد و 9.1- درصد بوده است.) ریشه در کاهش حجم حمل کالاهای فلزی از استان داشته است. در عین حال، مجدداً کالای معدنی و ساختمانی حمل شده از استان، با 4.8 درصد افزایش سهم نسبت به کل کالاهای حمل شده کشور، در مکان اول و همچنین کالای شیمیایی با 4- درصد، بیشترین کاهش سهم را تجربه نموده است. از نگاهی دیگر، شاخص متوسط نرخ رشد سالیانه حمل کالاها از استان حاکی از آن است که، حمل کالاهای متفرقه و خرده بار، کالاهای چرم و پوشاک، و کالاهای ماشین آلات به ترتیب با 25.3 درصد، 18.2 درصد، و 8.8 درصد، در مکان های اول تا سوم قرار دارند. همچنین حمل کالاهای فلزی با متوسط نرخ رشد 18.6- درصد، بیشترین کاهش سالیانه را داشته است. بررسی روند رشد سالیانه حمل کالاها از استان های کشور حکایت از آن دارد که، حمل کالاهای متفرقه و خرده بار، کالاهای معدنی و ساختمانی، و کالاهای کاغذ و چوب، به ترتیب با 10.7 درصد، 8.4 درصد، و 7.7 درصد، در مکان های اول تا سوم قرار دارند. همچنین حمل کالاهای شیمیایی با متوسط نرخ رشد 4.5- درصد، بیشترین کاهش سالیانه را داشته است.

در مجموع، بررسی ها طی دوره 91-84 حاکی از آن است که، حمل کالای معدنی ساختمانی از استان با 4.3 درصد افزایش سهم نسبت به کل کالاهای حمل شده از استان، در مکان اول قرار دارد، در حالیکه حمل کالای فلزی از استان با 5.3- درصد، بیشترین کاهش سهم را داشته است. در عین حال، مجدداً کالای معدنی و ساختمانی حمل شده از استان، با 8.8 درصد افزایش سهم نسبت به کل کالاهای حمل شده کشور، در مکان اول و همچنین کالای شیمیایی با 6.4- درصد، بیشترین کاهش سهم را تجربه نموده است. از نگاهی دیگر، شاخص متوسط نرخ رشد سالیانه حمل کالاها از استان حاکی از آن است که، حمل کالاهای ماشین آلات، کالاهای متفرقه و خرده بار، و کالاهای معدنی و ساختمانی به ترتیب با 8.6 درصد، 8.2 درصد، و 7.4 درصد، در مکان های اول تا سوم قرار دارند. همچنین حمل کالاهای شیمیایی با متوسط نرخ رشد 2.2- درصد، بیشترین کاهش سالیانه را داشته است. بررسی روند رشد سالیانه حمل کالاها از استان های کشور حکایت از آن دارد که، حمل کالاهای معدنی و ساختمانی، کالاهای متفرقه و خرده بار، و کالاهای کاغذ و چوب، به ترتیب با 9.6 درصد، 9.2 درصد، و 7.8 درصد، در مکان های اول تا سوم قرار دارند. همچنین حمل کالاهای فلزی با متوسط نرخ رشد 6.3 درصد، در مقایسه با 0.5 درصد استان حائز توجه خاص می باشد.

 

نتیجه گیری:

  1. هرچند حمل کالاهای فلزی از استان، به اقتضای وادرات آهن آلات از بندر انزلی، بعنوان یک کالای استراتژیک در مبادلات کالایی استان شناخته می شود، اما وجود چنین مزیت نسبی در استان و بروز پدیده تک محصولی بودن بندر انزلی در طول دوران طویل المدت باعث گردیده تا در شرایط بروز بحران های داخلی و خارجی نظیر افزایش نرخ ارز، رکود صنایع فلزی و وابسته به آهن آلات، پیامدهای منفی تحریم اقتصادی و ... اقتصاد حمل و نقل استان و به تبع آن مبادلات کالایی استان و کشور مختل گردد. نتایج مطالعات حاکی از آن است که:[1]
  2. پس از کالاهای فلزی، حمل کالاهای معدنی و ساختمانی از استان به سایر مناطق کشور، بعنوان یک  کالای استراتژیک در مبادلات استان شناخته می شود. روند تغییرات سهم و همچنین متوسط نرخ رشد سالیانه حمل این نوع کالاها، طی دوره 91-84 (افزایش سهم 4.3 درصدی و متوسط نرخ رشد سالیانه 7.4 درصدی) حاکی از آن است که این کالا در چشم انداز بلند مدت بعنوان یکی از نقاط قوت و قابل اتکا در پیوند کالایی استان با سایر استان ها شناخته می شود.
  3. حمل کالاهای کاغذ و چوب و همچنین کالاهای کشاورزی و دامی نیز، هم به لحاظ سهم از کل کالاهای حمل شده از استان(به ترتیب با 12.9 و 12.8 درصد) و هم به لحاظ متسط رشد سالیانه(به ترتیب با 4.7 و 3.7 درصد) جایگاه ویژه و پایداری را در پیوندهای کالایی استان دارا می باشند، بطوریکه سهم آنها در حمل و نقل کالایی استان به سایر استان ها طی دوره 91-84، تقریباً روندی ثابت داشته است.
  4. در خصوص حمل کالاهای شیمیایی از استان، هرچند بالنسبه دارای سهم بالایی از حمل کالاهای استان دارا می باشند(11.4 درصد در سال 91)، اما ظاهراً به تاسی از روند کشوری، دارای رشدی منفی و کاهنده طی دوره 91-84، می باشد. از اینرو این پیوند کالایی استان در معرض تهدید قرار دارد.
  • گمرکات استان گیلان بدلیل مزیت های تاریخی و جغرافیایی، بتدریج در واردات محصولات آهنی جنبه تک محصولی و تخصصی بخود گرفته که هرچند در شرایط عادی بعنوان قدرت انحصاری، منافعی ویژه ای عاید استان می نماید، اما با بروز چالش های داخلی و خارجی، علی الخصوص بروز بحران اقتصادی و چالش های سیاسی، به شدت بر آسیب پذیری اقتصاد استان می افزاید. طی سال 90 تا 91، حدود 9/1 میلیون تن از وزن واردات آهن آلات استان کاسته شده که با احتساب سهم 7 درصدی حمل و نقل در GDP  استان، چنین کاهشی می تواند بر میزان تردد کامیون ها و تریلر(حدود 95 هزار دستگاه تردد در سال)، فعالیت های پشتیبانی حمل و نقل، نظیر تخلیه و بارگیری، فعالیت های انبارداری، باسکول، توزیع سوخت و تعمیرگاه ها و ... اثرات زنجیره ای در پی داشته باشد. بنابراین توصیه می شود، از طریق ظرفیت سازی زیربنایی و زیر ساختی و همچنین جلب تمایلات مشتریان داخلی و خارجی، مبادی ورودی و خروجی کالا، ظرفیت های حمل و نقل و پشتیبانی آن، ظرفیت های بنادر و گمرکات و همچنین مناطق آزاد و ویژه اقتصادی استان، از حالت تک محصولی بودن خارج و سبد کالاهای مبادلاتی و علی الخصوص کالاهای وارداتی را متنوع سازند.
  • با توجه به اینکه مسیر های حمل و نقل بین المللی از طریق مبادی شمال کشور در حال گسترش و توسعه می باشند، بنابراین مجموعه متولیان ملی و استانی، می بایستی بخشی از مبادلات کالایی را از کشورهایی نظیر چین، آسیای مرکزی و میانه و همچنین اروپای شرقی و شمالی، به مسیر بنادر و گمرکات شمالی کشور انتقال دهند.
  • واردات حدود 1 میلیون تن محصولات و مشتقات آهنی و فولادی از گمرکات استان، در مقابل 5/1 میلیون تن شمش، حاکی از آن است که استان گیلان هم به لحاظ تامین مواد اولیه و هم به لحاظ تولید و عرضه محصولات آهنی و فولادی، از مزیت دسترسی به بازار تامین و توزیع و مصرف برخوردار می باشد. بعبارتی در شرایط فعلی استان قادر است با احداث کارخانجات و مجتمع های تولید مشتقات آهنی و فولاد، ضمن دسترسی آسان به مواد اولیه شمش، محصولات خود را به میزان 1 میلیون تن و به ارزش تقریبی 13000 میلیارد ریال، به مصرف کنندگان داخلی بفروش رساند. در صورتیکه در وضعیت عادی این میزان به حجم 4/2 میلیون تن و به ارزش تقریبی 21000 میلیارد ریال قابل ارتقاء می باشد.[2] بنابراین یکی از راهکارهای استراتژیک استان، تمرکز بر راه اندازی بنگاه ها و کارخانجات تولید محصولات آهنی و فولادی می باشد.
  • بدیهی است با آزاد شدن ظرفیت واردات محصولات آهنی، از طرفی ظرفیت واردات و صادرات سایر محصولات مهیا شده و از طرف دیگر عرصه هایی نظیر مناطق ویژه اقتصادی استان، که در حاشیه نوار ساحلی قرار دارند، شهر، شهرک و نواحی صنعتی استان، می توانند به تولیدات محصولات آهن و فولاد اختصاص یابند.


[1] گزارش «نگاهی به واردات آهن آلات از گمرکات استان گیلان و چشم انداز فرصت های پیش رو »، نوشته شده توسط، علیرضا نوروزی، کارشناس معاونت برنامه ریزی استانداری گیلان در خرداد 1392

 

 

 

[2] لازم به ذکر است، وضعیت عادی با منظور نمودن عملکرد سال 90 لحاظ شده است. حجم  واردات محصولات آهنی و فولاد در سال 90، حدود 4/2 میلیون تن بوده است.

 

جدول شماره3: میزان کالای حمل شده از استان، به تفکیک گروه های کالایی، طی دوره91 - 84 (هزار تن)

گروه کالایی

سال 84

سال88

سال91

گیلان

جمع کشور

سهم کالا از استان

سهم کالا از کشور

گیلان

جمع کشور

سهم کالا از استان

سهم کالا از کشور

گیلان

جمع کشور

سهم کالا از استان

سهم کالا از کشور

کشاورزی و دامی

854

56276

11.7

22.3

1311

64187

11.4

19.25

1102

73902

12.8

19.73

فلزی

3254

27313

44.4

10.8

6256

40773

54.4

12.23

3375

41986

39.1

11.21

معدنی و ساختمانی

801

80786

10.9

32.0

1375

120272

12.0

36.07

1317

153167

15.2

40.90

صنایع سبک

134

13359

1.8

5.3

199

17130

1.7

5.14

200

18241

2.3

4.87

ماشین الات

103

10130

1.4

4.0

143

14045

1.2

4.21

184

13197

2.1

3.52

شیمیایی

1146

50751

15.6

20.1

1133

59189

9.9

17.75

983

51586

11.4

13.77

کاغذ و چوب

811

5106

11.1

2.0

880

6890

7.7

2.07

1117

8616

12.9

2.30

چرم و پوشاک

118

2625

1.6

1.0

103

3097

0.9

0.93

170

3193

2.0

0.85

متفرقه و خرده بار

109

5721

1.5

2.3

96

7821

0.8

2.35

189

10615

2.2

2.83

 

جدول شماره 3: ادامه ...

گروه کالایی

تغییرات 88-84(درصد)

تغییرات 91-88(درصد)

تغییرات 91-84(درصد)

سهم کالا از استان

سهم کالا از کشور

متوسط رشد سالیانه استان

متوسط رشد سالیانه کشور

سهم کالا از استان

سهم کالا از کشور

متوسط رشد سالیانه استان

متوسط رشد سالیانه کشور

سهم کالا از استان

سهم کالا از کشور

متوسط رشد سالیانه استان

متوسط رشد سالیانه کشور

کشاورزی و دامی

-0.2

-3.1

11.3

3.3

1.4

0.5

-5.6

4.8

1.1

-2.6

3.7

4.0

فلزی

10.0

1.4

17.8

10.5

-15.3

-1.0

-18.6

1.0

-5.3

0.4

0.5

6.3

معدنی و ساختمانی

1.0

4.0

14.5

10.5

3.3

4.8

-1.4

8.4

4.3

8.8

7.4

9.6

صنایع سبک

-0.1

-0.2

10.4

6.4

0.6

-0.3

0.2

2.1

0.5

-0.4

5.9

4.6

ماشین الات

-0.2

0.2

8.5

8.5

0.9

-0.7

8.8

-2.1

0.7

-0.5

8.6

3.9

شیمیایی

-5.8

-2.4

-0.3

3.9

1.5

-4.0

-4.6

-4.5

-4.3

-6.4

-2.2

0.2

کاغذ و چوب

-3.4

0.0

2.1

7.8

5.3

0.2

8.3

7.7

1.9

0.3

4.7

7.8

چرم و پوشاک

-0.7

-0.1

-3.3

4.2

1.1

-0.1

18.2

1.0

0.4

-0.2

5.4

2.8

متفرقه و خرده بار

-0.7

0.1

-3.1

8.1

1.4

0.5

25.3

10.7

0.7

0.6

8.2

9.2