«بررسی ارتباطات درون بخشی با استفاده از جدول داده – ستانده»

 نویسنده: علیرضا نوروزی

همانگونه که در تجزیه و تحلیل ارتباطات بین بخشی ، بر اساس جدول داده – ستانده ، از تکنیک تحلیل ضرایب پیوستگی (پیوند) استفاده شد ، در بررسی تعاملات بین زیر بخشهای هر بخش (درون بخش) نیز ضرایب پیوند پیشین و پسین و به طور کلی ضریب یکپارچگی مورد استفاه قرار می گیرد. در ادامة بحث ، ابتدا به اختصار ،‌ تکنیک بررسی روابط درون بخشی فعالیت های اقتصادی استان ارائه می‌شود و سپس نتایج تجربی بدست آمده تشریح می گردد:


الف- پیوندهای پسین و پیشین درون بخشی و ضریب درون گرایی:

در مباحث مربوط به ارتباطات بین بخشی با مفهوم ضرایب پیوستگی پسین و پیشین و ضریب یکپارچگی آشنا شدیم.

مطابق تعریف از «جمع سطری عناصر ماتریس ضرایب فنی » ضریب پیوند پسین یک بخش با n بخش دیگر (در اینجا 72 زیربخش) بدست می آید. همچنین از «جمع ستونی عناصر ماتریس ضرایب تولید» ضریب پیوند پیشین یک بخش با n بخش دیگر مشخص می گردد. در نهایت از متوسط یا برآیند دو مقدار ضریب پیوند پسین و پیشین ،‌ ضریب یکپارچگی یک بخش مشخص می گردد. تا به اینجا ضرایب بدست آمدة پسین و پیشین و یکپارچگی ، حکایت از ارتباط یک بخش یا زیربخش با سایر بخش ها یا زیربخش های اقتصادی دارد که از آن تحت عنوان «ضرایب پیوند بین بخش» یاد می‌شود. به منظور بررسی یا اندازه گیری ارتباطات «درون بخشی» ابتدا ماتریس های افزار ماتریس ضرایب فنی و ماتریس ضرایب تولید تفکیک می‌شود که همگی آنها ماتریس های مربع n * n می باشند . (n ،‌تعداد زیربخشهای تشکیل دهنده یک بخش در ماتریس 72 بخشی می باشد) بعنوان مثال برای بخش کشاورزی که شامل چهار زیر بخش دامداری ، مرغداری ، پرورش کرم ابریشم ،‌ زنبور عسل و شکار با زراعت و باغداری با جنگلداری و ماهیگیری می باشد ، یک ماتریس مربع 4*4 از ماتریس های ضریب فنی و ضرایب تولید می توان جدا نمود.

در گام دوم ‌، با استفاده از ماتریس های افزار شده ماتریس ضرایب فنی و ضرایب تولید که به ترتیب ماتریس های 4*4 برای زیر بخش های کشاورزی ، 25*25 برای بخش های صنعت و معدن ،‌5*5 برای زیربخش های آب و برق و گاز و ساختمان و 38*38 برای زیربخش های خدمات و بازرگانی می‌باشند را جدا نموده و «از جمع سطری عناصر افزارهای ماتریس ضرایب فنی» ، ضرایب پیوند پسین درون بخشی و از «جمع ستونی عناصر افزارهای ماتریس ضرایب تولید» ، ضرایب پیوند پیشین درون بخشی بدست می‌آید.

در گام سوم از مقایسه ضرایب پیوند پسین درون بخشی و بین بخشی نسبت به یکدیگر ، «ضریب درون‌گرایی پسین» یک زیر بخش مشخص می شود ،‌ به عبارت روشن تر ، ضریب درون گرایی پسین ، بیانگر درصد یا نسبتی از ارتباطات پسین یک زیر بخش می باشد که فقط با زیر بخش های ذیل یک بخش‌ خاص (مثلاً کشاورزی) برقرار می باشد. به همین ترتیب از مقایسه ضرایب پیوند پیشین درون بخشی و بین بخشی نسبت به یکدیگر ، «ضریب درون گرایی پیشین» یک زیر بخش محاسبه می‌شود. این ضریب نیز حکایت از آن دارد که چند درصد از تعاملات پیشین یک زیر بخش با سایر زیربخشهای اقتصادی (در اینجا 72 زیربخش ) از نوع ارتباط پیشین درون بخشی می باشد. بدیهی است که هر چه ضرایب درون گرایی پسین یک زیر بخش از متوسط زیربخش های ذیل بخش بزرگتر باشد ، بیانگر
آن است که زیر بخش مزبور در مقایسه با سایر زیربخش ها پیوند یا تعاملات پسین قوی تری با فعالیت‌های زیر مجموعه یک بخش اقتصادی دارد و در مقابل از تعاملات پسین ضعیف تری با فعالیت‌های سایر بخش‌های اقتصادی برخوردار می باشد. در خصوص ضرایب درون گرایی پیشین هم ، تعریف فوق صادق است.

در گام چهارم ، از میانگین ضرایب پیوند پسین و پیشین درون بخشی ، ضریب یکپارچگی درون بخشی از میانگین ضرایب پیوند پسین و پیشین بین بخشی ، ضریب یکپارچگی بین بخشی ،‌ محاسبه می شود که در نهایت با محاسبه نسبت ضریب یکپارچگی درون بخشی و بین بخشی ، «ضریب درون‌گرایی یکپارچه» ، بدست خواهد آمد. بنا به تعریف ضریب درون گرایی یکپارچه ،‌ درصدی از تعاملات پسین و پیشین یک زیربخش با سایر فعالیت های اقتصادی استان می باشد که  ، فقط رویکرد درون بخشی یا ارتباط با فعالیت های هم گروه یا هم بخش خود دارد. بدیهی است که هر چه ضریب درون‌گرایی یکپارچه بزرگتر باشد ، تعامل زیر بخش مزبور با سایر زیربخش های هم گروه خود ، از قدرت بیشتری برخوردار می باشد. یعنی جاری شدن اثرات رشد آن زیر بخش در فعالیت‌های درون بخشی ،‌ بیشتر از اثرات نشتی بر سایر فعالیت های اقتصادی (سایر بخش ها) می باشد.

 

ب- بررسی نتایج تجربی:

1- ب) رتبه بندی زیر بخش های اقتصادی استان بر اساس شدت ارتباطات درون بخشی

همانگونه که قبلاً نیز توضیح داده شد ،‌ کل زیربخش های اقتصادی استان در چهار بخش کلی قرار می‌گیرند که مطابق جدول داده – ستانده 72 بخشی ، 4 زیر بخش مربوط به کشاورزی ، 25 زیر بخش مربوط به صنعت و معدن ، 5 زیر بخش مربوط به آب و برق و گاز و ساختمان و 38 زیر بخش نیز مربوط به خدمات و بازرگانی می باشد. مطابق جداول شماره (1) ، (2)  و (3) ، نتایج محاسبات ارتباطات درون بخشی با تأکید بر ضرایب پیوند پسین ، پیشین و ضریب یکپارچگی و بر اساس شاخص‌های مربوطه، آورده شده است که موارد ذیل به تفکیک بخش‌های چهارگانه استنباط می گردد:

 

1-1- ب) بخش کشاورزی:

با توجه به جدول شمارة (1) زیر بخش دامداری و... با ضریب پیوند پسین درون بخشی 421/0 ، در صدر سایر فعالیت ها قرار گرفته است. این رقم حاکی از آن است که از هر 100 ریال محصول نهایی تولید شده در این زیر بخش ، به طور مستقیم ،‌ 1/42 ریال سهم کالاهای واسطه ای که از تولید چهار زیر بخش (دامداری و... ، زراعت و باغداری ، جنگلداری ، ماهیگیری) بخش کشاورزی دریافت شده است. از مقایسه این رقم نسبت به ضریب پیوند پسین بین بخشی یعنی 676/0 ، ضریب درون گرایی پسین 3/62 درصد بدست می آید. به عبارت دیگر ، 3/62 درصد از کل مصارف واسطه بکار رفته در تولید هر 100 ریال محصول نهایی در زیر بخش دامداری و... ،‌ از سایر زیر بخش های درون بخش کشاورزی دریافت می گردد.

با توجه به ضریب درون گرایی پسین ، زیر بخش دامداری و... با 3/62 درصد قوی ترین ارتباط پسین درون بخشی و زیر بخش ماهیگیری با 4/27 درصد ، ضعیف ترین ارتباط را در جمع 4 زیر بخش کشاورزی به خود اختصاص داده اند. در مجموع زیر بخش های دامداری و... و زراعت و باغداری با توجه به ضریب درون گرایی پسین 3/62 و 2/53 درصد ،‌ نسبت به میانگین 2/49 درصدی بخش کشاورزی ، از حیث شدت ارتباط درون بخشی پسین در اولویت قرار دارند.

با توجه به جدول شماره (2) زیر بخش زراعت و باغداری با ضریب پیوند پیشین درون بخشی 259/0 ، در رأس سایر فعالیت‌ها قرار دارد. این رقم حاکی از آن است که به طور مستقیم از هر 100 ریال تقاضای نهایی برای محصولات این زیر بخش ، حدود 26 ریال بعنوان مصرف واسطه مورد استفاده سایر زیر بخشهای کشاورزی استان قرار می گیرد. از مقایسه این رقم نسبت به ضریب پیوند پیشین بین بخشی یعنی 367/0 ، ضریب درون گرایی پیشین 5/70 درصد بدست می آید. به عبارت دیگر ، از
هر 100 ریال محصول نهایی تقاضا شده به صورت کالای واسطه ، 5/70 ریال آن به مصرف زیر بخش‌های چهارگانه بخش کشاورزی رسیده و تنها 5/29 درصد آن به مصرف سایر بخش های اقتصادی استان می‌رسد.

با توجه به ضریب درون گرایی پیشین ، زیر بخش زراعت و باغداری با 5/70 درصد قوی ترین ارتباط با پیشین درون بخشی و زیر بخش جنگلداری تنها با 4/0 درصد ، ضعیف ترین ارتباط را در جمع 4 زیر بخش کشاورزی به خود اختصاص داده اند. در مجموع زیربخشهای زراعت و باغداری و ماهیگیری با توجه به ضریب درون گرایی پیشین 5/70 و 2/44 درصد ،‌ نسبت به میانگین 4/23 درصدی بخش کشاورزی ، از حیث شدت ارتباط درون بخشی پیشین در اولویت قرار دارند.

با توجه به جدول شماره (3)‌و برآیند نتایج ضرایب پیوند پسین و پیشین ، ضرایب درون گرایی یکپارچه حاکی از آن است که زیر بخش زراعت و باغداری با 8/63 درصد در مکان اول و جنگلداری با 6/10 درصد در مکان چهارم جای دارد. در مجموع زیر بخش های زراعت و باغداری و دامداری و... با توجه به ضرایب درون گرایی یکپارچه 8/63 و 4/43 درصد ، نسبت به میانگین 1/35 درصدی بخش کشاورزی ، از حیث شدت ارتباط پسین و پیشین درون بخشی ، در اولویت قرار دارند.

 

2-1- ب) بخش صنعت و معدن:

با توجه به جدول شمارة (1) ، از بین 25 زیر بخش صنعت و معدن ،‌ زیر بخش ساخت سایر تجهیزات حمل و نقل با ضریب پیوند پسین درون بخشی 52/0 ، در صدر سایر فعالیت ها قرار گرفته است. ضریب درون گرایی این زیر بخش ، با توجه به ضریب پیوند پسین بین بخشی 53/0 ، 9/97 درصد می باشد. به عبارت دیگر ، حدود 98 درصد مصارف واسطه به کار رفته در تولید هر 100 ریال محصول نهایی زیر بخش مزبور ، از سایر فعالیت‌های درون بخشی صنعت و معدن تأمین می گردد.

با توجه به ضریب درون‌گرایی پسین ، زیر بخش ساخت سایر تجهیزات حمل و نقل با 9/97 درصد ، قوی ترین ارتباط پسین درون بخشی و زیر بخش ، سایر معادن با 9 درصد ، ضعیف ترین ارتباط را در جمع 25 زیر بخش صنعت و معدن به خود اختصاص داده اند.

جدول شمارة (2) نشان می دهد که ،‌ زیر بخش ساخت محصولات از لاستیک و پلاستیک ، با ضریب درون گرایی پیشین 1/88 درصد در رتبة اول  و زیر بخش های ساخت مبلمان و... و نفت خام و گاز طبیعی در مکان آخر قرار دارند.

در مجموع ، با توجه به جدول شمارة (3) و برآیند نتایج ضرایب پیوند پسین و پیشین ، ضرایب درون‌گرایی یکپارچه حاکی از آن است که زیر بخش ساخت سایر تجهیزات حمل و نقل با 9/95 درصد در مکان اول و نفت خام و گاز طبیعی و ساخت کک و... به ترتیب با 0 و 7/17 درصد در مکان آخر
جای دارند.

 

3-1- ب) بخش آب و برق و گاز و ساختمان:

از بین 5 زیر بخش مربوط به این بخش ، فعالیت های برق ، آب ، توزیع گاز طبیعی ، ساختمان‌های مسکونی و سایر ساختمان‌ها ، به ترتیب با 2/75 ، 5/55 ، 3/5 ، 98/0 و 96/0 درصد ، ضریب درون‌گرایی پسین در مکان های اول تا پنجم جای دارند. همچنین ، از حیث ضریب درن گرایی پیشین ، زیربخشها ، ساختمان های مسکونی ، برق ، توزیع گاز طبیعی ، آب و سایر ساختمان ها به ترتیب با 9/98 ، 6/63 ، 4/20 ، 3/10 و 3/3 درصد ، در مکان های اول تا پنجم قرار گرفته است.

در مجموع و با در نظر گرفتن برآیند ضرایب درون گرایی پیشین و پسین ، شاخص درون گرایی یکپارچه (جدول شماره 3) حاکی از آن است که زیر بخش های برق ، آب ، توزیع گاز طبیعی ، سایر ساختمان‌های مسکونی ، به ترتیب با 7/68 ، 5/38 ، 9/9/ ، 2/1 و 1 ، در مکان های اول تا پنجم قرار می‌گیرند. لازم به ذکر است که فعالیت های برق و آب در مقایسه با میانگین 6/39 درصدی ضریب درون گرایی یکپارچه بخش ساختمان ، از حیث شدت ارتباط پسین و پیشین درون بخشی ، در اولویت قرار دارند.

 

4-1- ب) بخش خدمات و بازرگانی:

از بین 38 فعالیت ذیل بخش خدمات ، زیر بخش های آموزش عالی خصوصی و بیمه به لحاظ ضریب ‌درون گرایی پسین ، به ترتیب با 6/98 و 4/91 درصد ، در مکان های اول و دوم قرار دارند. همچنین امور انتظامی و رستوران به ترتیب با 5/6 و 9/4 درصد در مکان های آخر جای دارند. از منظر ضریب درون گرایی پیشین ، فعالیت های امور انتظامی ، آموزش ابتدایی دولتی و مددکاری اجتماعی با رقم 100 درصد در مکان اول و امور دفاعی و دامپزشکی با رقم صفر درصد ،‌ در مکان آخر قرار دارند.

در مجموع ، با توجه به شاخص درون گرایی یکپارچه ، زیربخشهای آموزش عالی خصوصی ، خدمات پشتیبانی و انبارداری و مددکاری اجتماعی ، به ترتیب با 8/85 ، 9/83 و 8/80 درصد ، در مکان‌های اول تا سوم و همچنین امور دفاعی و دامپزشکی به ترتیب با 4/6 و 1/4 درصد در مکان آخر قرار دارند.

 

5-1- ب) مقایسة 72 زیر بخش:

با مقایسة 72 زیر بخش مشمول جدول داده – ستانده ، مشاهده می گردد که از حیث ضریب درون‌گرایی پسین ، فعالیتهای آموزش عالی خصوصی (بخش خدمات) ساخت سایر تجهیزات حمل و نقل (بخش صنعت و معدن) ، برق (آب و برق و گاز و ساختمان) و دامداری و... (بخش کشاورزی) به ترتیب با 6/98 ، 9/97 ، 2/75 و 3/62 درصد در مکان های اول تا چهارم جای دارند.

همچنین از حیث ضریب درون گرایی پیشین ، فعالیتهای امور انتظامی ، آموزش ابتدایی دولتی و مددکاری اجتماعی (بخش خدمات) ، بهداشت و درمان دولتی (خدمات) و ساختمان های مسکونی (ساختمان) به ترتیب با 100 ، 6/99 و 9/98 در مکان های اول تا سوم جای دارند.

در مجموع ، با در نظر گرفتن برآیند ضرایب پیوند پسین و پیشین درون بخشی  و با توجه به شاخص درون‌گرایی یکپارچه ، زیربخشهای سایر تجهیزات حمل و نقل ، ساخت مبلمان ، بازیافت ، ساخت ماشین آلات (صنعت و معدن) به ترتیب با 9/95 ، 9/89 ، 6/87 و 9/85 در مکان های اول تا چهارم قرار دارند.

 

6-1- ب) مقایسة 4 بخش اقتصادی از حیث روابط درون بخشی :

جدول شماره (4) حاکی از آن است که بخش صنعت و معدن استان از حیث شدت ارتباط پسین بین زیربخشهای مربوطه (با توجه به ضریب درون گرایی پسین 2/67 درصدی) در مکان اول و بخش آب و برق و گاز و ساختمان (با رقم ضریب درون گرایی پسین 25 درصدی در مکان چهارم جای دارند. با توجه به میانگین ضریب درون گرایی پسین استان یعنی رقم 47 درصد ، بخش های صنعت و معدن و کشاورزی، از حیث شدت ارتباط درون بخش پسین دارای اولویت می باشند.

با توجه به جدول شماره (5) بخش خدمات و بازرگانی با ضریب درون گرایی پیشین 5/45 درصد ، در مکان اول و بخش کشاورزی با 4/23 درصد در مکان چهارم جای دارند. همچنین با توجه به میانگین ضریب درون گرایی پیشین استان یعنی رقم 1/33 درصد ، بخش های خدمات و بازرگانی و آب و برق و گاز و ساختمان ، از حیث شدت ارتباط درون بخشی پیشین دارای اولویت می باشند.

در مجموع ، با توجه به جدول شماره (6) و ضریب درون گرایی یکپارچه ، بخش صنعت و معدن با 3/56 درصد در مکان اول و بخش آب و برق و گاز و ساختمان با 6/29 درصد در مکان چهارم قرار دارند. به علاوه با توجه به میانگین رقم 2/41 درصدی استان ، بخش های صنعت و معدن و خدمات و بازرگانی از حیث شدت ارتباطات پسین و پیشین درون بخشی در اولویت قرار دارند.

 

نتیجه گیری:

 1- با توجه به ارجحیت شدت رابطه درون بخشی و شاخص ضریب درون گرایی پسین ، اولویت با بخش های صنعت و معدن و کشاورزی استان است. به عبارت روشن تر در بخش صنعت و معدن به طور متوسط 2/67 درصد کالاهای واسطة مورد مصرف برای تولید هر 100 واحد محصول نهایی ، محصولات تولیدی سایر فعالیت های ذیل این بخش می باشد. این رقم برای بخش کشاورزی 2/49 درصد و برای استان 47 درصد می باشد.

2- با توجه به ارجحیت شدت ارتباط درون بخشی و شاخص ضریب درون گرایی پیشین ، اولویت با بخش های خدمات و بازرگانی و ساختمان می باشد. به عبارت روشن‌تر، در بخش خدمات و بازرگانی ، به طور متوسط 5/45 درصد از محصولات نهایی تولید شده ، به عنوان مصرف واسطه صرف فعالیت‌های ذیل این بخش می گردد. این رقم برای بخش ساختمان ، 2/39 و برای استان 1/33 درصد می‌باشد.

3- در مجموع از حیث برآیند شدت ارتباطات پسین و پیشین درون بخشی ، بخش های صنعت و معدن و خدمات و بازرگانی در صدر بخشهای اقتصادی استان قرار دارند.

4- از حیث شدن ارتباطات پسین درون بخشی ، در هر یک از بخش های چهارگانه ، به ترتیب در بخش کشاورزی ، زیر بخش دامداری و مرغداری و... ؛ در بخش صنعت و معدن ، فعالیت ساخت سایر تجهیزات حمل و نقل ؛ در بخش ساختمان ، زیر بخش برق و در بخش خدمات و بازرگانی ، زیر بخش آموزش عالی خصوصی در اولویت قرار دارند.

5- از منظر شدت ارتباطات پیشین درون بخشی ، در بخش کشاورزی ، فعالیت زراعت و باغداری ، در بخش صنعت و معدن فعالیت ساخت محصولات از لاستیک و پلاستیک ؛ در بخش ساختمان ، فعالیت ساختمانهای مسکونی و در بخش خدمات و بازرگانی زیر بخش امور انتظامی آموزش ابتدایی دولتی و مددکاری اجتماعی در اولویت قرار دارند.

6- در مجموع و با در نظر گرفتن برآیند ارتباطات پسین و پیشین درون بخشی ، در بخش کشاورزی ، زیر بخش زراعت و باغداری ؛ در بخش صنعت و معدن ،‌ زیر بخش ساخت سایر تجهیزات حمل و نقل ؛ در بخش ساختمان ، زیر بخش برق و در بخش خدمات و بازرگانی ، زیر بخش آموزش عالی خصوصی در اولویت می باشند./م22/12