رشد ارزش  تولید ناخالص داخلی استان و ارزش افزوده و ارزش ستانده فعالیت های اقتصادی به قیمت ثابت سال 1386 و مقایسه آن با سطح ملی

 در دوره 79-1386

تهیه کننده: علیرضا نوروزی

1-   بررسی ارزش تولید ناخالص داخلی استان گیلان

جدول شماره 1 ارزش تولید ناخالص داخلی استان گیلان و کل کشور (به قیمت ثابت سال 86) و همچنین سهم تولید ناخالص داخلی استان گیلان از کل کشور را برای سال های 1386-1379نشان می‌دهند. همان طور که در نمودار شماره (1) مشاهده می‌شود تولید ناخالص داخلی استان از سال 1379 تا 1386 روند رو به رشد اما ملایم داشته و تنها در سال 83 با کاهش اندکی مواجه بوده است. مقایسه رشد تولید ناخالص داخلی استان با کل کشور نشان می‌دهد که در عمده سالها نرخ رشد کشور از استان بیشتر بوده و تنها در سال 86، نرخ رشد استان از کشور پیشی گرفته است. متوسط رشد سالانه استان طی دوره، 8.1 درصد بوده که در مقایسه با کشور حدود 2 درصد کمتر می باشد.

 


سهم تولیدناخالص داخلی استان از5/2 درصد در سال 1379 به 2/2 درصد در سال 1386 کاهش یافته،  بطوریکه متوسط سهم استان طی دوره 3/2 درصد شده است. براساس اطلاعات مندرج در جدول 4 سهم تولیدناخالص داخلی استان ، رتبه بین 11 تا 13را در بین استانهای کشور به خود اختصاص داده است. بطوریکه این رتبه از 11 سال 79، به 13 در سال 86، کاهش یافته است.

بطور کلی بطئی بودن رشد اقتصادی استان طی دوره مورد نظر را می توان در عوامل زیر جستجو نمود:

  • کاهنده بودن روند بهره وری نیروی کار استان طی دوره 86-79، بطوریکه براساس قیمت ثابت سال 76،  سالانه به طور متوسط 8/8 ، درصد کاهش نشان می دهد.
  • پایین بودن سهم فعالیت های صنعتی با تکنولوژی بالا(زیر 1 درصد) در مقایسه با صنایع منابع گرا(حدود 56 درصد)
  • کاهش تعداد کارگاه‌های صنعتی فعال استان از 620 عدد در سال 81 به 499 عدد در سال 86، که خود حاکی از کاهش ظرفیت های بالفعل تولیدات صنعتی استان، علی رقم وجود ظرفیت های اسمی می باشد.

2- بررسی ارزش افزوده بخش های اقتصادی استان گیلان

مجموع ارزش افزوده بخش های مختلف اقتصادی استان در سال 86 ، 62526 میلیارد ریال بوده که در مقایسه با رقم 3042684 میلیارد ریال کشور ( مجموع ارزش افزوده 30 استان کشور) سهمی معادل 1/2 درصد را به خود اختصاص داده است. مطابق نمودار شماره 2، روند تغییرات سهم ارزش افزوده استان نسبت به کشور طی دورة 86 –9 7 حاکی از آن است که جایگاه استان در طول دوره در حال تنزل بوده ، بطوریکه رقم مزبور از 3/2 درصد در سال 79 ، به 1/2 درصد در سال 86 کاهش یافته است . متوسط سم تولیدات استان در فرایند تولیدات کشور طی دورة 8 ساله 86 – 79 ، 29/2 درصد می باشد .

          بیشتر سهم تولیدات استان در تولیدات کشور مربوط به سال 80 ، با رقم 6/2 درصد و کمترین آن مربوط به سال 86 با رقم 1/2 درصد می باشد. بعبارت روشن تر ، پس از آنکه ارزش افزودة بخش های اقتصادی استان از سال 79 تا 80 روند صعودی داشته ، پس از آن ، هر ساله با روند کاهشی همراه بوده است . بنابراین می توان نتیجه گرفت که « توان تولیدات واقعی استان در مقایسه با کشور ، طی دورة 86 79 روند کاهنده داشته است ». نزولی بودن جایگاه تولیدات استان در مقایسه با سایر استان های کشور می تواند بعنوان یک چالش اساسی جهت برنامه ریزی سرمایه گذاری ، اشتغالزایی و تولید مطرح باشد.

          از بین بخش های اقصادی 15 گانه، بخش ماهیگیری ، هتل و رستوران، و ساختمان به ترتیب با 2/9 ، 9/4 و 9/3 درصد سهم از کل ارزش افزوده بخش های مزبور در کشور ، طی دورة 86 – 79 ، در مکان‌های اول تا سوم قرار دارند. در مقابل بخش های معدن، واسطه گری مالی، و صنعت ، به ترتیب با 03/0 ، 5/1 و 9/1 درصد سهم از کل ارزش افزوده بخش های مزبور در کشور در مکان های ، 15 ، 14 و 13 قرار گرفته اند.  روند تغییرات سهم ارزش افزوده بخش های 15 گانه اقتصادی طی دورة 86 – 79 حاکی از آن است که بخش های ماهیگیری ، تامین آب و برق و گاز، و صنعت به ترتیب با 3/5 ، 1/2 و 1 درصد کاهش نسبت به بخش های مشابه در کشور، بیشترین افت جایگاه تولیدی را داشته اند. در مقابل بخش های ساختمان ، و مستغلات، کرایه و خدمات کسب و کار به ترتیب با 9/0 و 2/0 درصد ، تنها بخش هایی بوده اند که با افزایش سهم نسبت به کشور مواجه شده اند . نرخ رشد ارزش افزوده استان طی سالهای 86 – 79 ، 2/5 درصد و برای کشور 1/7 درصد بوده است . بنابراین می توان نتیجه گرفت که « پایین بودن سرعت یا نرخ افزایش توان تولیدی اقتصاد استان در مقایسه با کشور ، باعث شد تا به مرور زمان ، سهم و جایگاه استان نسبت به کشور تنزل یابد».

با در نظر گرفتن جمعیت استان و کشور طی دورة 86 – 79 ، سرانه ارزش افزوده کلیة بخش های اقتصادی استان در سال 86 ، 26 میلیون ریال و برای کشور 43 میلیون ریال ( به قیمت ثابت 86) محاسبه می شود. بعبارت دیگر ، ارزش افزوده سرانه کشور حدود 7/1 برابر ارزش افزوده سرانه استان می باشد. متوسط نرخ رشد سالانه ارزش افزوده سرانه استان طی دورة 86 – 79 ، 5/4 درصد و برای کشور 4/5 درصد می باشد . این در حالی اس که متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت استان با رقم 7/0 درصد، به میزان 9/0 درصد ، کمتر از نرخ رشد متوسط سالانه جمعیت کشور ( با رقم 6/1 درصد ) می باشد.

            «شواهد حاکی از آن است که روند رشد نازلتر ارزش افزوده بخش‌های اقتصادی استان در مقایسه با کشور طی دورة 86 89 ( 2/5 درصد استان در مقابل 1/7 در صد کشور) ، علی رغم برخورداری از نرخ رشد جمعیت کمتر استان نسبت به کشور ، باعث شده تا نسبت ارزش افزوده سرانه استان در مقایسه با کشور، از 65٪ سال 79 به 60٪ تنزل یابد . بعبارت دیگر شکاف در آمد سرانه واقعی استان نسبت به کشور به میزان 5٪ بیش تر شده است[1]».  بنابراین بعنوان دومین چالش بزرگ استان در مقایسه با کشور می‌بایستی به این موضوع نیز توجه داشت که ، نه تنها توان و ظرفیت تولیدات بخش های اقتصادی استان ، همپا و هماهنگ با ظرفیت اقتصادی کشور رشد ننموده ، بلکه در نهایت ، علی رغم جهت گیری مثبت در کنترل رشد جمعیت استان ، شکاف در آمدی هر فرد گیلانی نسبت به سایر افراد کشور بیشتر شده است.

همانگونه که می دانیم ، با توجه به افزایش قیمت نفت و بهبود در آمدهای ارزی دولت در سال های86 – 85، کشور شاهد نرخ رشد بالای ارزش افزوده در سال 86 نسبت به 85 ( 1/29 درصد ) بوده، در حالیکه استان گیلان با نرخ رشد 3/20 در صد، بیان می دارد که به تناسب سایر استانها ، از مواهب افزایش در آمدهای ارزی کشور برخوردار نشده است . بدیهی است که این امر بر توان سرمایه گذاری القایی استان ( سرمایه گذاری وابسته به در آمد) و در نتیجه توان اشتغالزایی تاثیر گذاشته و باعث می شود تا استان در مقایسه با کشور و همپای سایر استانها ، قادر به ایجاد فرصت های شغلی جدید نباشد.

چنانچه بخش های 15 گانه اقتصادی استان را به لحاظ ارزش افزوده واقعی با یکدیگر مقایسه نماییم، طی دورة 79 تا 86 ، بخش عمده فروشی ، خرده فروشی و تعمیر وسایط نقلیه و کالا ، بخش کشاورزی ، شکار و جنگلداری ، بخش صنعت ، بخش مستغلات ، کرایه و خدمات کسب و کار ، بخش ساختمان و بخش حمل و نقل ، انبارداری و ارتباطات ، به ترتیب با 3/23 در صد، 15 درصد ، 3/13 درصد ، 11 در صد ، 3/8 درصد و 7 در صد سهم از کل ارزش افزوده بخش های اقتصادی استان ، در مکان های اول تا ششم جای دارند . در مقابل بخش های هتل و رستوران ، واسطه گری های مالی ؛ ماهیگیری ، و معدن نیز به ترتیب با 8/1 درصد ، 3/1 درصد، 1 در صد و 2/0 درصد سهم از کل ارزش افزوده استان در مکان های دوازدهم تا پانزدهم قرار دارند.

به لحاظ رشد اقتصادی بخش های 15 گانه ، وضعیت استان حاکی از آن است که طی دوره 86 – 79 ، بخش های سایر خدمات عمومی ، اجتماعی شخصی و خانگی ، واسطه گری مالی؛ عمده فروشی ، خرده فروشی ، تعمیر وسایل نقلیه و کالا، ساختمان،  حمل و نقل ، انبارداری و ارتباطات ، و بهداشت و مدکاری اجتماعی به ترتیب با 4/13 ، 8/9 ، 4/8 ، 2/8 ، 9/7 و 1/7 درصد متوسط رشد سالانه ، در مکان های اول تا ششم قرار گرفته و رشدی بالاتر از متوسط بخش های اقتصادی را تجربه نموده اند. در مقابل بخش های معدن ؛ ماهیگیری و ادارة امور عمومی و خدمات شهری ، به ترتیب با رشد منفی 3/13 ، 5/4 و 2/1 در صد مواجه بوده اند . مقایسه سهم بخش های 15 گانه اقتصادی استان از ارزش افزوده کل و همچنین متوسط نرخ رشد سالانه آنها طی دورة 86 – 79 ، حاکی از این موضوع است که بخش های خدماتی استان ، شامل بخش عمده فروشی ، خرده فروشی ، تعمیر وسایل نقلیه و کالا ؛ بخش ساختمان ؛ بخش حمل و نقل ، انبارداری و ارتباطات ، سه بخش حائز اهمیت استان می‌باشند که علاوه بر سهم بالا در فرآیند تولید استان ، دارای رشد چشمگیری نیز در مقایسه با سایر بخش های اقتصادی می باشد.

          در بخش کشاورزی ، جنگلداری با متوسط نرخ رشد سالانه 1/7 درصد ، در بخش صنعت ، ساخت فلزات اساسی ، ساخت مواد شیمیایی و محصولات شیمیایی ، و ساخت چوب و محصولات چوبی ، به ترتیب با 43 درصد ، 18 در صد و 16 درصد رشد ، در بخش تامین آب ، برق گاز طبیعی ، توزیع گاز طبیعی با 4/6 درصد، در بخش حمل و نقل ، انبارداری و ارتباطات ، حمل و نقل هوایی، حمل و نقل لوله‌ای ، و پست و مخابرات ، به ترتیب با 4/30 ، 4/18 و 3/18 درصد رشد ، در بخش واسطه گری مالی ، بیمه ، و بانک به ترتیب با 24 و 8 در صد رشد ، در بخش مستغلات، کرایه و خدمات کسب و کار، خدمات دلالان مستغلات، کرایه و خدمات کسب و کار به ترتیب با 7/20 و 3/7 در صد رشد ، در ادارة امور عمومی و خدمات شهری ، تامین اجتماعی اجباری با 5/8 درصد رشد، در بخش آموزش ، آموزش بزرگسالان خصوصی و آموزش عالی خصوصی به ترتیب با 3/12 و 2/10 درصد رشد از زیر بخش های حائز اهمیت استان در فرآیند تولید و ایجاد ارزش افزوده می باشند.

3- بررسی ارزش ستانده بخش های اقتصادی استان گیلان

مجموع ارزش ستانده بخش های مختلف اقتصادی استان در سال 86 ، 101101 میلیارد ریال بوده که در مقایسه با رقم 3042684 میلیارد ریال کشور ( مجموع ارزش افزوده 30 استان کشور) سهمی معادل 16/2 درصد را به خود اختصاص داده است. مطابق نمودار شماره 2، روند تغییرات سهم ارزش افزوده استان نسبت به کشور طی دورة 86 –9 7 حاکی از آن است که جایگاه استان در طول دوره روند سینوسی داشته، اما نهایتاً این سهم از 11/2 درصد سال 79، به 16/2 درصد در سال 86 افزایش یافته است. بنابراین می توان نتیجه گرفت که « ستانده واقعی استان در مقایسه با کشور ، طی دورة 86 79 روند فزاینده داشته است ». کمترین سهم ستانده استان از کل کشور با رقم 07/2 مربوط به سال 83 و بیشترین سهم نیز مربوط به سال 81 می باشد. متوسط سم تولیدات استان نیز در فرایند تولیدات کشور طی دورة 8 ساله 86 – 79 ، 17/2 درصد می باشد .

      جدول شماره 9 و همچنین نمودار شماره 7 حاکی از آن است که، از بین بخش های اقصادی 15 گانه، بخش ماهیگیری ، هتل و رستوران، و ساختمان به ترتیب با 03/8 ، 89/4 و 33/4 درصد سهم از کل ارزش ستانده بخش های مزبور در کشور ، طی دورة 86 – 79 ، در مکان‌های اول تا سوم قرار دارند. در مقابل بخش های معدن، واسطه گری مالی، و صنعت ، به ترتیب با 02/0 ، 28/1 و 65/1 درصد سهم از کل ارزش ستانده بخش های مزبور در کشور در مکان های ، 15 ، 14 و 13 قرار گرفته اند.

نرخ رشد ارزش ستانده استان طی سالهای 86 – 79 ، 92/5 درصد و برای کشور 1/7 درصد بوده است . بنابراین می توان نتیجه گرفت که « پایین بودن سرعت یا نرخ افزایش ستانده استان در مقایسه با کشور ، باعث شده تا به مرور زمان ، سهم و جایگاه استان نسبت به کشور تنزل یابد».       

با در نظر گرفتن جمعیت استان و کشور طی دورة 86 – 79 ، سرانه ارزش ستانده کلیة بخش های اقتصادی استان در سال 86 ، 42 میلیون ریال و برای کشور 43 میلیون ریال ( به قیمت ثابت 86) محاسبه می شود. بعبارت دیگر ، ارزش ستانده سرانه کشور حدود 7/1 برابر ارزش ستانده سرانه استان می باشد. متوسط نرخ رشد سالانه ارزش افزوده سرانه استان طی دورة 86 – 79 ، 22/5 درصد و برای کشور 4/5 درصد می باشد . این در حالی اس که متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت استان با رقم 7/0 درصد، به میزان 9/0 درصد ، کمتر از نرخ رشد متوسط سالانه جمعیت کشور ( با رقم 6/1 درصد ) می باشد.

       «شواهد حاکی از آن است که روند رشد نازلتر ارزش افزوده بخش‌های اقتصادی استان در مقایسه با کشور طی دورة 86 89 ( 2/5 درصد استان در مقابل 1/7 در صد کشور) ، علی رغم برخورداری از نرخ رشد جمعیت کمتر استان نسبت به کشور ، باعث شده تا نسبت ارزش افزوده سرانه استان در مقایسه با کشور، از 65٪ سال 79 به 60٪ تنزل یابد . بعبارت دیگر شکاف در آمد سرانه واقعی استان نسبت به کشور به میزان 5٪ بیش تر شده است». 

4-   نتیجه گیری :

          با توجه به بررسی جایگاه ارزش افزوده بخش های اقتصادی استان در سطح کشور و روند رشد آنها در طول دورة 6 8– 79 ، نتایج زیر حاصل می گردد:

  1. 1.   توان تولیدات واقعی استان در مقایسه با متوسط سایر استان های کشور طی دوره 86 – 79 روند کاهنده داشته و از این حیث استان گیلان در حال از دست دادن سهم و نقش خود در تولیدات ملی می باشد. بنابراین لازم است ، به منظور تقویت جایگاه و ارتقای توان تولیدی استان در عرصعه ملی، در خصوص جلب سرمایه گذاری و ارتقای بهره وری عوامل تولید، و گسترش  فضای اشتغالزایی ، تدابیر لازم اتخاذ گردد.
  2. 2.   پایین بودن سرعت یا نرخ افزایش توان تولیدی اقتصاد استان در مقایسه با کشور ( سایر استان ها) ، باعث شده تا به مرور زمان ، سهم و جایگاه استان در مقایسه با سایر استان ها تنزل یابد. بنابراین لازم است تا در کوتاه مدت و میان مدت ، شکاف نرخ رشد استان و کشور مرتفع گردیده و در بلند مدت ، استان نرخ رشدی بیشتر از کشور را تجربه نماید.
  3. 3.   در کنار دو چالش فوق ، علی رغم توفیق نسبی استان در کنترل نرخ رشد جمعیت ، نسبت به سایر استان های کشور، شکاف در آمد سرانه واقعی استان نسبتت به کشور طی دورة 86 – 79 در حال افزایش بوده  که خود می تواند بر روی نرخ مصرف ، پس انداز و سرمایه گذاری خصوصی استان تاثیر گذار باشد. از اینرو به منظور جلوگیری از تبعات منفی افزایش شکاف در آمدی خانوارهای گیلانی نسبت به متوسط کشور، لازم است تا منابع مالی کافی ، جهت تامین سرمایه و سرمایه گذاری ، از سایر استان‌های کشور تجهیز گردد.
  4. 4.   شواهد ، حاکی از آن است که طی دورة 86 – 79 ، بخش های عمده فروشی ، خرده فروشی ، تعمیر وسایل نقلیه و کالا ؛ ساختمان ؛ و حمل و نقل ، انبار داری و ارتباطات ، علاوه بر داشتن سهم بالا در فرآیند تولید استان ، رشد چشمگیر و قابل توجه ای در مقایسه با سایر بخش های اقتصادی داشته اند.  از اینرو با توجه به توان اشتغالزایی این بخش ها ،‌ می توانند به عنوان فعالیت های مولد پیشرو ، مورد توجه برنامه ریزان قرار گیرند.
  5. 5.      محاسبات نشان می دهد که، ستانده واقعی استان در مقایسه با کشور ، طی دورة 86 – 79 روند فزاینده داشته است.


[1] . در سال 79 ، هر فرد گیلانی 65٪ در آمد سرانه کشور را دارا بوده ، در حالیکه در سال 86 ، تنها 60٪ در آمد سرانه کشور را دارا می باشد.